Podział administracyjny . Obecnie województwo wołyńskie, mające 29.943 km.2
powierzchni i przeszło 1.500.000 ludności dzieli się na 10 powiatów, w
szczególności: łucki, dubieński, horochowski, kowelski, krzemieniecki, lubomelski,
zdołbunowski (dawn. ostrogski), rówieński, kostopolski i włodzimierski. Z nich powiaty
kostopolski, horochowski i lubomelski powstały dopiero po odzyskaniu niepodległości
przez wydzielenie pewnych części powiatów rówieńskiego, włodzimierskiego i
kowelskiego. Obecny powiat zdołbunowski (ostrogski) obejmuje tylko skrawki powiatu
zasławskiego przyłączonego do Polski (reszta pozostała przy Rosji) i wydzielono
części powiatów sąsiednich. Miasta Łuck, Równe i Kowel są wyłączone ze związku
powiatowego. Naogół powiaty wołyńskie są bardzo rozległe, podczas bowiem gdy
przeciętny powiat w województwach środkowej i zachodniej Polski ma 1000 km.2
pow. i 100.000 ludności, powiaty wołyńskie cyfry te przekraczają wielokrotnie.
Ilość powiatów ze względu na sprawność administracji i zaoszczędzenie ludności
kosztów dalekiej podróży do miasta powiatowego powinna być w najbliższej
przyszłości przynajmniej podwojoną, przez podział zbyt obszernych powiatów
dubieńskiego, kowelskiego, krzemienieckiego, łuckiego i rówieńskiego.

Z geograficznego Wołynia wydzielono dwa
powiaty, w szczególności kamień-koszyrski i sarneński do województwa poleskiego, dla
jedności geograficznej podajemy jednakże ich statystykę w poniżej umieszczonych
tablicach. Oprócz związku geograficznego i kościelnego zbliżają się one do Wołynia
pod względem etnograficznym, gdyż przy ostatnim spisie ludności w odróżnieniu od
innych powiatów Polesia nie wykazano tu wcale ludności białoruskiej, ale znaczną
przewagę Rusinów-Ukraińców.
| Wedle spisu ludności dokonanego w r,
1921 statystyki ludności Wołynia według narodowości przedstawiała śię w
następujący sposób: |
| POWIAT |
Obszar
w km. kw. |
Ogółem
ludności w 1921 r. |
Gęstość
na 1 km.2 w 1921 r. |
Narodowość
na 1000 ludn. |
| Polacy |
Rusini |
Biało-
rusini |
Żydzi |
Inni |
| DUBNO |
3.958 |
220.000 |
38 |
166 |
706 |
- |
67 |
61 |
| HOROCHÓW |
1.413 |
78.000 |
55 |
197 |
684 |
- |
78 |
41 |
| KOWEL |
5.916 |
170.000 |
31 |
143 |
707 |
4 |
129 |
17 |
| KRZEMIENIEC |
3.329 |
222.000 |
67 |
133 |
787 |
- |
74 |
6 |
| LUBOML |
2.038 |
56.000 |
28 |
276 |
637 |
- |
86 |
1 |
| ŁUCK |
4.302 |
195.000 |
45 |
185 |
608 |
1 |
120 |
86 |
| OSTRÓG |
927 |
57.000 |
61 |
122 |
713 |
- |
145 |
20 |
| RÓWNE |
6.292 |
338.000 |
54 |
154 |
654 |
- |
135 |
57 |
| WŁODZIMIERZ |
2.238 |
101.000 |
45 |
246 |
625 |
- |
105 |
24 |
RAZEM |
29.943 |
1.437.000 |
48 |
168 |
683 |
1 |
106 |
42 |
| KAMIEŃ KOSZ. |
2.705 |
59.000 |
22 |
103 |
710 |
- |
27 |
160 |
| SARNY |
6.030 |
146.000 |
24 |
168 |
710 |
4 |
97 |
21 |
|
|
| Pewnym uzupełnieniem, względnie korekturą
powyższych cyfr jest statystyka wyznaniowa, która wedle spisu z r. 1921 przedstawiała
się w następujący sposób: |
| POWIAT |
Wyznania na
1000 ludności |
Rzymskokatolicy |
Prawosławni |
Starozakonni |
Inni |
| DUBNO |
90 |
813 |
79 |
18 |
| HOROCHÓW |
103 |
772 |
84 |
41 |
| KOWEL |
88 |
761 |
137 |
14 |
| KRZEMIENIEC |
77 |
840 |
82 |
1 |
| LUBOML |
130 |
757 |
99 |
14 |
| ŁUCK |
145 |
650 |
132 |
72 |
| OSTRÓG |
97 |
742 |
153 |
8 |
| RÓWNE |
135 |
689 |
139 |
38 |
| WŁODZIMIERZ |
194 |
659 |
119 |
28 |
RAZEM |
115 |
742 |
115 |
28 |
| KAMIEŃ KOSZ. |
32 |
930 |
34 |
4 |
| SARNY |
93 |
801 |
101 |
5 |
|
| Wedle spisu z r. 1926 ludność
Wołynia powiększyła się znacznie, w międzyczasie uległ też zmianie obszar
powiatów. Przedstawia to następująca tabela: |
P O W I A T |
Obszar |
Ludność |
km.2 |
w r. 1926 |
| DUBNO |
2.704 |
. |
174.000 |
. |
| HOROCHÓW |
1.535 |
. |
92.000 |
. |
| KOSTOPOL |
3.164 |
. |
124.000 |
. |
| KOWEL miasto |
- |
. |
26.000 |
. |
| KOWEL powiat |
5.700 |
. |
362.000 |
. |
| KRZEMIENIEC |
2.668 |
. |
209.000 |
. |
| LUBOML |
2.018 |
. |
64.000 |
. |
| ŁUCK miasto |
6 |
. |
29.000 |
. |
| ŁUCK powiat |
4.315 |
. |
196.000 |
. |
| RÓWNE miasto |
5 |
. |
47.000 |
. |
| RÓWNE powiat |
2.863 |
. |
174.000 |
. |
| WŁODZIMIERZ |
2.974 |
. |
124.000 |
. |
| ZDOŁBUNÓW (Ostróg) |
1.085 |
. |
100.000 |
. |
RAZEM. |
28.157
km.2 |
1.731.000 |
|
Jak widać z powyższej statystyki wśród ludności Wołynia
przeważają Rusini, wyznania
prawosławnego. Stanowią oni jednakże przeważnie ludność wiejską.

Miasta i miasteczka są w większości zamieszkałe przez żydów. W całem województwie stanowią
oni tylko 12% ludności, jednakże w miastach i miasteczkach wynoszą 70-90%. Przeważnie
posługują się między sobą żargonem, natomiast ich inteligencja i półinteligencja
językiem rosyjskim, dzięki czemu w miastach wołyńskich słyszy się język rosyjski
znacznie częściej, niżby to wynikało z bardzo niskiego procentu Rosjan wśród
ludności Wołynia.
Polacy - katolicy procentowo
(11,5%) dorównywują na Wołyniu żydom, a cokolwiek wyższa (16,8%) cyfra osób
narodowości polskiej pochodzi stąd, że przy spisie ludności z r. 1921 część żydów
i prawosławnych, zapisała się za Polaków. Niegdyś procent Polaków w województwie
wołyńskiem był znacznie wyższy, jednakże cofnął się on znacznie w czasie przeszło
stuletnich rządów rosyjskich. Dla polskości Wołynia wielkim ciosem było zarządzone
przez rząd rosyjski po powstaniach w r. 1831 i 1863 masowe zamknięcie wszelkich szkół,
kasata klasztorów, zamknięcie wielu parafji, przemiana kościołów na cerkwie
prawosławne, zniesienie unji w r. 1839 i przymusowe zapisywanie katolików na
prawosławie. Gdy w r. 1906 przyszła wolność religijna, potomkowie przymusowo
nawróconych tylko częściowo powrócili do polskości i katolicyzmu. Po wojnie żywioł
polski doznał pewnego wzmocnienia, dzięki osadom wojskowym, rozrzuconym po całym
Wołyniu.
Spis ludności w r. 1921 wykazał na
Wołyniu 25.200 Czechów,
których kolonje leżą w różnych okolicach południowej części Wołynia. Zaczęli
przybywać na Wołyń w r. 1868, nabywając parcelowaną ziemię wielkiej własności,
której nie mogli nabywać chłopi polscy z powodu zakazu osiedlania się na Wołyniu.
Koloniści czescy, którzy przybyli przed rokiem 1881 pozostali katolikami, ci, którzy
przybyli później przyjęli prawosławie, gdyż wedle ukazu z r. 1881 ziemie na
Wołyniu mogli nabywać tylko prawosławni i to nie Polacy. W kilku kolonjach czeskich
zbudował nawet rząd rosyjski cerkwie prawosławne. Czesi jednakże, aczkolwiek urzędowo
prawosławni, nie odznaczają się religijnością i rzadko zaglądają do cerkwi. W wielu
kolonjach wyznają religję husycką (Bracia Czescy) i posiadają własne duchowieństwo.
W niektórych wytrwali mimo nacisku rządu
rosyjskiego przy katolicyzmie, jak np. w Teremnie koło Łucka, gdzie Czesi na kolanach
błagali gubernatora Trepowa o zachowanie religji.
Czesi są wzorowymi rolnikami, lepszymi
niż Niemcy, a niewątpliwie najlepiej z narodowości zamieszkujących Wołyń uprawiają
ziemię. Kolonje czeskie, o dużych domach otoczonych sadami, odznaczają się
czystością i zamożnością. Domy mają odrębną architekturę, są duże, przeważnie
murowane o sześciu izbach, połączone ze suszarniami chmielu. Stoją one wśród sadów
i klombów kwiatowych. Budynki gospodarskie murowane. We wsi jest zazwyczaj przyzwoita
gospoda, dom ludowy, teatr ludowy, szkoła czeska, a koło wsi piękne chmielarnie.
Obecnie jest na Wołyniu 35 państwowych szkół czeskich z 35 nauczycielami
Czechami, a nadto w trzech szkołach państwowych polskich uczy się języka czeskiego
jako przedmiotu. W r. 1924 było w czeskich szkołach ludowych 2.000 uczniów, zaś w
gimnazjach 53 uczniów czeskiej narodowości. W Dubnie mieszka najwięcej Czechów z miast
wołyńskich. Życiem kulturalnem czeskiem na Wołyniu kieruje Czeska Macierz Szkolna.
Ma ona siedzibę w Łucku przy ul. Jagiellońskiej 16, gdzie mieści się też Klub
Czeski. We wszystkich większych kolonjach czeskich istnieją dobrze zorganizowane gniazda
Sokoła, oraz straże ogniowe. Kolonje czeskie są zazwyczaj oddzielone od wsi ruskich, a
na ludność miejscową prawosławną patrzą koloniści czescy z góry. Za największą i
najlepiej urządzoną kolonję czeską na Wołyniu uchodzi Wołkowyja, na północ
od Dubna, posiadająca 5.000 mieszkańców.

Względnie najliczniejsze są kolonje
czeskie w powiecie łuckim i dubieńskm. W pierwszym jest około 40 kolonji o 5.235
mieszkańców, Naogół kolonje czeskie są małe, poza Wołkowyją do większych kolonji
czeskich należą Kupiaczów między Włodzimierzem a Łuckiem, Buderaż na południe od
Mizocza, Teremne i Hnidawa koło Łucka, oraz Glińsko i Urwenna koło Zdołbunowa.
Niemców jest na Wołyniu 24.900, a
więc prawie tyle co Czechów. Najgęściej osiedli w powiecie łuckim, gdzie jest ich
ponad 13.000 i kowelskm. Mają swoje gospodarstwa od 10 do 20 ha. albo dzierżawią
ziemię od rządu lub obywatelstwa. Są między nimi i wielcy obszarnicy. Wyznają
religię ewangelicką i mają kilka parafji na Wołyniu (np. Łuck, Rożyszcze). Szkół
niemieckich państwowych mają 16 z 17 nauczycielami. |